31 жастағы түркістандық Арайлым бірнеше жыл бұрын тұрмысқа шығып, ата-енесімен тұра бастаған. Үй іші алаяқтарға тап болып, біраз қаржылай қиындық көрген. Бірақ Арайлым жағдайын тез түзеді. Ол 160 мың айлығынан артылған ақшасын жинап, барыншы үнемшіл болып, аз уақытта пәтердің алғашқы жарнасын жинап, үйлі болды. Арайлым қазір сол жайттан бергі өмірі, қаржылық сауат пен үнемшілдік туралы айтып, блог бастап жүр. nükte. Арайлымның хикаясын сөзбе-сөз ұсынып отыр.
Қаржылай сауат қалай қалыптасады?
Мен Түркістан облысы Мақтаарал ауданында туып-өскенмін. Сол жерден мектеп бітіріп, Алматыға оқуға түстім. Кейін тұрмысқа шыққан соң Шымкентке көштік. Қазір қайта Алматыға келдік.
Мамандығым — ағылшын тілі мұғалімі, бірақ қазір үш баламмен декреттік демалыстамын. Бос уақытымда жеке жобаларымды жүргізіп, білім беруге қатысты консультациялар жүргізіп отырамын.
Қаржыға деген қарым-қатынасым кішкентай кезімнен қалыптасқан. Мен жалғыз анаммен, толық емес отбасыда өстім, әкем үш жасымда қайтыс болған. Анам үш баланы асырау үшін түрлі-түрлі кәсіппен айналысып көрді. Мен өзім үшінші, яғни кенже баламын. Тоғыз-он жасымда анам азық-түлік дүкенін ашты, сол кезден бастап үйімізге береке кіре бастады. Содан бері қатты қаржылай қиындық көрген емеспін. Бауырларыммен үнемі жұмыс істедік, қолымызда ұдайы ақша жүретін.
Ысырапшыл емеспін деп айта алмаймын, бірақ есепті жақсы білемін — бұл дағды кішкентай кезден қалыптасқан. Анам ылғи ақшаны ақылмен жұмсауды үйретіп отыратын. Ол әртүрлі «копилка» сатып әкеліп, «саған мынандай нәрсе аламыз ғой, соған жинайық» дейтін. Сөйтіп керек затымызға өзіміз ақша жинап алатынбыз.
Қазір ойлап қарасам, анам менің role model-ім болған екен.
Сөйтіп жинаған ең көп ақшам мектеп бітіргенде болғаны есімде. Ол кезде доллар құнды еді, шамамен 1000 доллар жинадым. Анам сол ақшамды депозитке өз атыма аударып берді.
Университетте оқыған кезде де қатты қиналған емеспін: шәкіртақым болды, өзім де қосымша жұмыс істедім. Өз пәтерімді алып, өз үйімде тұруды сол кездерден-ақ мақсат ете бастадым.
«Ақша оңай келмейді» деген ұғым дамуыңа кедергі болады»
2019 жылы тұрмысқа шықтым. Жүрегім қалаған, ой-өрісіміз бір-біріне сай келген адаммен отбасы құрдық. Бірақ жолдасымның ата-анасы бір кезде алаяқтарға алданып, барлық қаржысынан, үйінен айырылып қалған екен. Мен мұны біле тұра, «жарайды, енді бірге көтерілеміз» деп ойлап, тұрмысқа шыққанмын. Шын өмірде бұл мен ойлағаннан әлдеқайда қиын болып шықты.
Тұрмысқа шыққан соң, жаңа қалаға — Шымкентке көштім. Ол жерде жұмыс таба алмадым, оның үстіне аяғым ауыр болды, содан кейін баламен жұмысқа алатын мекеме де көп болмады. Осылайша үйде қаржылай қиындықтар басталды.
Ол кезде жолдасымның жалақысы 150 мың теңге болды, оның 110 мыңы үй жалдауға, қалған 40 мыңы оның жұмысқа жүріп-тұруына кетеді. Азық-түлікті енем екеуіміз бөлісіп алатынбыз. Менің айлығым 160 мың, тағы 21 мың теңге баламның жәрдемақысы бар. Бірақ ол түкке жетпейді ғой. Оның үстіне сол кезде әлеуметтік желі қатты дамып жатқан кез еді, барлық жерде «бай өмір» көрсететін контент қаптап жатты. Соны көріп, стреске түсе бересің: сонша жыл оқып, неге мен пәтерден пәтер жалдап жүрмін, ал басқалар осылай бай өмір сүріп жатыр деген ойлар мазалай береді.
Ата-енем өте жақсы, ақкөңіл кісілер, ешқашан көңіліме тиетін ауыр сөз айтқан емес. Бірақ дегенмен ескі заманның адамдары ақша туралы басқаша ойлайды. Әсіресе «маған ақша оңай келмейді», «маған ақша қиындықпен келеді» дегенді көп еститінмін. Мұндай ойлар адамның алға өсуіне кедергі келтіретінін жақсы түсінемін. Бірақ жас келін болып алып, үлкен кісілерге «бұларың дұрыс емес» деп айта алмаймын.
Десе де әрекет жасамасам, мұндай ойға өзім де сеніп қалатынымды ұқтым.
«Алыс екен», «ескі екен» демей, бастысы шамаң келетін пәтер алу керек»
Сөйтіп алдымен Құдайдан көмек сұрап, ниет ете бастадым — 25 жасымда, пәтерден пәтерге көшіп-қонбай, өз пәтерімде тыныш өмір сүрсем деген ниет. Мерзімін де нақты белгіледім, 25 жас. Дұға еткен соң, ойыма «өзіңді ешкіммен салыстырма, тек өз мақсатыңа айқын жолмен бара бер» деген жауап келгендей болды. Сол сәттен бастап барлық әлеуметтік желімді өшіріп тастадым. Қосымша курстарда сабақ беріп, табысымды арттыра түстім, екінші баламды босанғаннан кейін онлайн сабақ беруге көштім. Мұғалімнің жалақысы қазірдің өзінде көп емес, бірақ соған қарамастан жинай бердім.
Отбасымызда әркім өз қаржысына өзі жауапты болатын: жолдасым өз жалақысына, мен өз табысыма жауап бердік. Өзім студент кезімнен бері кредиттік тарихымды таза сақтауға тырыстым. Қаншама қиындық көрсек те, кредитке жоламадым.
Меніңше, кез келген үлкен мақсат, соның ішінде үй алу үшін нақты стратегия керек: мақсат қойып, оны кішкентай қадамдарға бөлесің де, тек соған қарай жылжи бересің.
- Кіріс-шығысты есептеу керек. Бұл — міндетті қадам.
- Кредиттік тарихты таза ұстау маңызды. Кез келген мекемедегі мерзімі өткен төлем не қарыз кредиттік тарихта көрініп қалады, ал бұл кейін пәтер сияқты үлкен нәрсе алғың келгенде алдыңнан шығады.
- Шығындарды азайту керек. Мен күнделікті нендей шығын кеткенін нақты санап отырдым. Мысалы, киім алмадым, тойға бармадым — той дегеннің өзі көйлек, макияж, тойана деген қосымша шығынды талап етеді ғой, осының бәрін қысқарттым.
- Кірісті көбейтуге тырысу керек. Тым қатты үнемдеп өмір сүрсең, стреске түсіп кетесің. Сол себепті кішкене қосымша жұмыс тауып, күнделікті қажеттілікті содан жабуға тырыстым.
- Өзіңді аяй бергенді қою керек. «Мен қиналып жатырмын, маған бұған жету қиын» деген сияқты ойлардан арылу керек. Басқа адамдар жетіп жатса, сен де жете аласың — жай ғана нақты мақсат қой, болды.